Typem wyjściowym dla konia rasy małopolskiej był konik wywodzący się od dzikiego, stepowego tarpana. Mimo swojej prymitywności, jego cechy: plenność, długowieczność, dobre wykorzystywanie paszy, odporność na choroby i niewybredność przetrwały w krwi koni małopolskich. Jak wiemy dawną Rzeczpospolitą zamieszkiwała ruchliwa szlachta, zajmująca oddalone od siebie zamki, dworki i pałace, połączone kiepskimi drogami. Wynikała więc oczywista potrzeba kontaktu, co przyczyniło się do rozwoju hodowli koni, które musiały spełniać konkretne wymagania. Musiały być lekkie, wytrzymałe, mało wymagające i na dodatek urodziwe. W hodowli kierowano się więc głównie tymi wyznacznikami, szczególnie w Małopolsce, regionie, obejmującym dawne województwa: krakowskie, lubelskie, sandomierskie, wołyńskie, bełskie, ruskie, podolskie i kijowskie. Rzeczpospolita stanowiła ostatni bastion chrześcijaństwa, którego to granice padały ofiarą częstych ataków hord tatarskich, czy tureckich, używających do boju ogierów. Tym to sposobem, chcąc nie chcąc w ręce polskich hodowców dostawały się reproduktory orientalne - bachmaty, persy, turkmeny, konie rumelskie, natolskie i konie najczystszej z ras - konie arabskie. Wierzchowce wschodnie świetnie spełniały wymogi Polaków, tak więc zaczęto uszlachetniać nimi konie rodzime. Uszlachetnianie wspomnianymi wierzchowcami prowadzone przez XVI, XVII i XVIII doprowadziło w końcu do ukształtowania koni staropolskich jako półkrwi orientalnej, później półkrwi arabskiej. Typ ten możemy spotkać obecnie w stadninach węgierskich (Babolna), rumuńskich (Radowce) i słowackich (Topolcianky). Polscy hodowcy słynęli jednak z tego, (o czym pisał książę Sanguszko), że łączyli różne rasy i typy koni, wierząc, że przekarzą potomstwu tylko najlepsze cechy. Poza ogierami wschodnimi do uszlachtniania rodzimego pogłowia używano więc również reproduktorów zachodnich, w tym bardzo modnych w ówczesnym czasie hiszpańskich dzianetów, czy lipizanerów.

Pierwszy okres kształtowania historii omawianej rasy można zakończyć w momencie rozbiorów, gdy Polska straciła niepodległość. Pogłowie koni na terenie kraju, szczególnie Małopolski nosiło liczne cechy konia orientalnego, dolew krwi wschodniej trwał nadal. Wróćmy do historii. Rzeczpospolita została podzielona na 3 części, teren najbardziej nas interesujący przyłączyły do swoich terytoriów 2 zaborcze państwa - Rosja i Austria. Najlepiej miała się hodowla konia polskiego na terenie drugiego, z wymienionych. Na ziemie dawnej Polski zaczęto transportować ogiery austro - węgierskie, głównie ze stadniny w Radowcach, z których szczególną rolę odgrywały reproduktory półkrwi arabskiej, pochodzących z orientalnych rodów, jak dahomany, shagye, amurathy, gazlany. Przedstawiciele wymienionych rodów były hodowane jako konie wojenne, stanowiły więc cenny dolew do krwi pogłowia rodzimego. Były silne, wytrzymałe, lekkie, urodziwe, o bardzo mocno widocznych orientalnych cechach. Zauważmy więc, że miały liczne podobieństwa z koniem staropolskim, przewyższały go jednak szlachetnością. Wkrótce zaczęto wprowadzać ogiery pełnej i półkrwi angielskiej rodów austrowęgierskich (nonius, gidran, przedświt), mających wprowadzić pierwiastek kościstości, skuteczności na wyścigach i powiększyć wzrost pogłowia rodzimego, lub zwiększyć zdolności pracotwórcze na roli poprzez przyrost masy. W ten sposób, dolewanie równomiernie krwi orientalnej, jak i angielskiej, doprowadziło do ukształtowania się wierzchowców z terenów Polski jako konia półkrwi angloarabskiej. W zaborze rosyjskim podobnie krzyżowano tamtejsze konie z angloarabami, arabami i folblutami, jednak wojny i rewolucja doprowadziły do upadku hodowli na tamtym terenie.

Zróżnicowanie potrzeb i wpływów poszczególnych ras i szczepów doprowadziła do ogromnego zróżnicowania w strukturach rodowodowych, jak i w fenotypie. Ukształtowany się cztery odmiany regionalne:

• Odmiany lubelska i kielecka były kształtowane głównie przez PSO Janów Podlaski, obsadzone reproduktorami półkrwi arabskiej, angielskiej, angloarabskiej, jak i ogierami pełnej i czystej krwi. W drugiej połowie XIX wieku szczególnie wzmógł się wpływ folblutów, co było efektem na zapotrzebowanie na rosłego, wojskowego konia remontowego, czy rolniczego. Od 1915 roku wprowadzano szczepy austrowęgierskich półkrwi, a po wyzwoleniu lubelszczyzny używano również ogiery wschodniopruskie, zamienione w 1945 na mazurskie i wielkopolskie. Odmiany te charakteryzowały się szlachetnością, suchością tkanek i dobrym ruchem. Prezentowały typ lekkich koni roboczych, obejmujących niższe sztuki w typie lekkozaprzęgowym przydatnych zarówno do zaprzęgu, pracy na roli, jak i zwierzeta bardziej kalibrowe w typie ogólnoużytkowym na remont to kawalerii, czy do sportu.



• Odmiana sądecka powstała w powiatach nowosądeckim i limanowskim. Charakteryzowała się suchością tkanek, szalchetnością i niedużym wzrostem. Stanowiła pochodne wierzchowców tureckich, siedmiogrodzkich i węgierskich. W 1812 roku założono SO w Olchowcu, 10 lat później w Drohowyżu. Rozlokowano tam ogiery szczepów: Shagya, Amurath, Dahoman, Gazlan, Morzouk, a także Noniusy, Furioso, North Star, Ostreger, Przedświt i Gidran. Szczególna rolę odegrały dwa ostatnie rody. Odmiana reprezentowała typ konia wszechstronnie użytkowego używanego pod siodłem i w zaprzęgu. Były to konie maści głównie gniadej, skarogniadej lub karej.



• Odmiana dąbrowsko - tanowska to odmiana pochodząca od Gidranów, najbardziej koścista, rosła. Konie te wykazywały duże zdolności do skoków przez przeszkody, jak i do pracy na roli. Były mniej szlachetne i suche od swoich odpowiedników na pozostałych wymienionych trenach. Charakteryzowały się dobrym charakterem, maścią najczęściej kasztanowatą i ogólnym podobieństwem do szczepu Gidran. W 1982 roku średnie wymiary ogierów tej odmiany wynosiły: wysokość w kłębie - 154 cm, obwód klatki piersiowej - 185 cm, obwód nadpęcia - 19,7 cm.

Konie rasy małopolskiej są jedyną rdzennie polską rasą, wymagają więc zachowania, są szczególnie cenne, mają niezliczone zalety i niosą ze sobą świetny bagaż genetyczny.

Opracowane na podstawie:
"Hodowla koni" Witolda Pruskiego.
"Konie małopolskich" Polskiej Akademi Nauk Rolniczych i Leśnych />